नेपालको इतिहासलाई तीन प्रमुख कालखण्डमा विभाजन गरिएको छ: १. प्राचीन काल २. मध्यकाल ३. आधुनिक काल
१. प्राचीन नेपाल (गोपालकालदेखि लिच्छविकालसम्म)
१.१ नेपाल नामको उत्पत्ति
- हिन्दू ग्रन्थहरू अनुसार नेपाललाई सत्ययुगमा “सत्यवती”, त्रेतायुगमा “तपोवन”, द्वापरयुगमा “मृष्टिभूमि”, र कलियुगमा “नेपाल” भनिएको छ।
- महाभारतमा नेपाललाई “वीर तथा ज्ञानीहरूको भूमि” भनिएको छ।
- सम्राट समुद्रगुप्तको अभिलेखमा नेपाललाई छिमेकी राष्ट्रको रूपमा उल्लेख गरिएको छ।
- नेपाल शब्दको पहिलो लिखित उल्लेख वि.सं. ५६९ मा भएको पाइन्छ।
१.२ प्रारम्भिक राजवंशहरू
१) गोपाल वंश (५०५ वर्ष शासन)
- नेपालका प्रथम शासकहरू।
- गाईपालक समुदायका मानिसहरू।
- पशुपतिनाथ मन्दिरको सुरुवात यही कालमा भएको विश्वास गरिन्छ।
- प्रमुख राजा: भुक्तमान।
२) महिषपाल वंश (१६१ वर्ष शासन)
- भैँसी पालन गर्ने समुदाय।
- प्रमुख राजा: बरसिंह।
३) किरात वंश (११२५ वर्ष शासन, २९ राजाहरू)
- पहिलो राजा यलम्बर।
- किरातकालमा आयुर्वेद तथा जडीबुटी विज्ञानको विकास भयो।
- गौतम बुद्ध नेपाल आएका बेला किरात राजा जेतुक ले स्वागत गरेका थिए।
- सम्राट अशोक नेपाल आएका थिए।
- प्रमुख किरात राजाहरू: हुमति, जेदास्ती, स्थुनको, गस्ती आदि।
१.३ लिच्छवी काल (वि.सं. ३००-८२२)
- लिच्छवी वंशको संस्थापक जयदेव प्रथम।
- प्रमुख राजा:
- मानदेव (वि.सं. ५२१-५६२): पहिलो ऐतिहासिक राजा, चन्द्रागुप्त मौर्यसँग सम्बन्ध।
- अंशुवर्मा: स्वर्ण मुद्राका प्रचलनकर्ता, चीनसँग कूटनीतिक सम्बन्ध राख्ने पहिलो शासक।
- प्रमुख संरचनाहरू: कुपण्डोलको मानगृह, कैलाशकुट भवन।
२. मध्यकालीन नेपाल (मल्लकाल – वि.सं. १२००-१८२५)
- नेपालमा मल्ल वंशको शासन।
- मल्लकालका प्रमुख विशेषताहरू:
- नेपालका शासकहरू धार्मिक सहिष्णुता अपनाउने।
- कानुनी सुधार, जातीय व्यवस्थापन, कर प्रणाली सुधार।
२.१ प्रमुख मल्ल राजाहरू
- जयस्थिती मल्ल (१३८२-१३९५): जातीय विभाजन, न्याय सुधार।
- प्रताप मल्ल (१६४१-१६७४): पशुपतिनाथमा कोटीलिंग राख्ने, दरबार स्क्वायरमा कालभैरवको मूर्ति स्थापना।
- यक्ष मल्ल (१४२८-१४८२): नेपाल मण्डल विभाजन, भक्तपुर केन्द्रित शासन।
- मल्लकालमा नेपाल तीन भागमा विभाजित भयो: १. काठमाडौं – जयप्रकाश मल्ल २. भक्तपुर – रणजित मल्ल ३. ललितपुर – तेजनरसिंह मल्ल
३. आधुनिक नेपाल (वि.सं. १७७९- हालसम्म)
३.१ नेपाल एकीकरण अभियान
- पृथ्वीनारायण शाह (वि.सं. १७७९-१८३१): नेपाल एकीकरणका सूत्रपातकर्ता।
- प्रमुख विजयहरू:
- नुवाकोट विजय (वि.सं. १८०१)।
- काठमाडौं उपत्यका विजय (वि.सं. १८२५)।
- नेपाल चार जात छत्तीस वर्णको साझा फूलबारी हो भन्ने नीति।
३.२ शाह वंशको शासनकाल
- प्रमुख राजा:
- रणबहादुर शाह (वि.सं. १८३२-१८५५): कोतपर्व भएको।
- राजेन्द्र शाह (वि.सं. १८५५-१८७३)।
३.३ राणा शासन (वि.सं. १९०३-२००७)
- जंगबहादुर राणा (वि.सं. १९०३) द्वारा राणा शासनको स्थापन।
- १०४ वर्ष शासन।
- प्रमुख विशेषताहरू:
- निरंकुश सत्ता।
- आधुनिक शिक्षा र पूर्वाधार विकास।
- कोतपर्वपछि शासन बलियो भयो।
- नेपाल-भारत सन्धिहरू (१९५० को नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि)।
३.४ प्रजातन्त्र स्थापनादेखि गणतन्त्रसम्म
- वि.सं. २००७ : राणा शासनको अन्त्य।
- वि.सं. २०१५ : पहिलो आमनिर्वाचन।
- वि.सं. २०१७ : महेन्द्रद्वारा पञ्चायती शासन लागू।
- वि.सं. २०४६ : बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापना।
- वि.सं. २०६२/६३ : दोस्रो जनआन्दोलन।
- वि.सं. २०६५ : गणतन्त्र स्थापन।
४. प्रमुख ऐतिहासिक घटनाहरू
४.१ नेपाल-भारत सन्धिहरू
- सुगौली सन्धि (वि.सं. १८७३): नेपालले ठूलो भूभाग गुमायो।
- दिल्ली सम्झौता (वि.सं. २००७): राणा शासन अन्त्य।
- १९५० को नेपाल-भारत शान्ति तथा मैत्री सन्धि।
४.२ नेपालको संविधान विकास
- वि.सं. २०१५ : पहिलो संविधान।
- वि.सं. २०७२ : नयाँ संविधान लागू।
नेपालको इतिहास नेपालको पहिचान, संघर्ष, विजय, र राष्ट्र निर्माणको कथा हो। इतिहासले हामीलाई हाम्रो मूल्यमान्यता बुझ्न मात्र होइन, आगामी पुस्तालाई मार्गदर्शन गर्न पनि मद्दत गर्छ। नेपालका प्रमुख ऐतिहासिक घटनाहरूलाई विस्तृत रूपमा बुझ्दा राष्ट्रिय चेतना बढ्छ र यसको गहिराइ बुझ्न मद्दत गर्छ।
