छ सय वर्ष पुरानो प्राचीन बस्ती लोमान्थाङ: नेपालको मरुभूमि, पर्यटकीय आकर्षण र सांस्कृतिक धरोहर

मुस्ताङको लोमान्थाङ बस्ती एक अद्वितीय ऐतिहासिक स्थल हो, जसले नेपाललाई विश्वभर चिनाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलिरहेको छ। माटोको पर्खालभित्र रहेको यो प्राचीन बस्ती प्राकृतिक सौन्दर्य र सांस्कृतिक सम्पदाले भरिपूर्ण छ। समुन्द्री सतहदेखि ७,७२० मिटरको उचाइमा अवस्थित यो बस्ती, “नेपालको मरुभूमि” भनेर पनि परिचित छ। समतल खेतीयोग्य फाँट, कलात्मक पहाडले घेरिएको लोमान्थाङ पर्यटकका लागि रोमाञ्चक गन्तव्य बनेको छ।

यो पुरानो बस्तीको स्थापना मुस्ताङका प्रथम राजा अमे पालले करिब ६ सय वर्ष अघि गरे। लोमान्थाङको नाम “माटोको सहर” भनेर पनि चिनिन्छ। यसको ऐतिहासिक महत्त्व र यहाँको समृद्ध सांस्कृतिक जीवनशैलीले यसलाई संसारभरबाट आउने पर्यटकहरूको लागि आकर्षणको केन्द्र बनाएको छ।

लोमान्थाङ: एक प्राचीन सांस्कृतिक बस्ती

लोमान्थाङ गाउँपालिकाको केन्द्र लोमान्थाङ बस्ती चारैतिरबाट माटोको पर्खालले घेरिएको छ। यस बस्तीमा करिब २ सय घरधुरी रहेका छन्। दुई मिटर फराकिलो र आठ मिटर अग्लो पर्खालले घेरिएको यो बस्तीमा एउटा मात्रै प्रवेशद्वार रहेको छ। बस्तीको भित्री भागलाई विभिन्न देवीदेवताको नाममा चार टोलमा विभाजन गरिएको छ—गुथाङ, डोल्मा ल्हाखाङ, पोतलिङ, र ज्यथाङ। यी नामहरू बस्तीको धार्मिक र सांस्कृतिक सम्पदासँग सम्बन्धित छन्।

लोमान्थाङका बासिन्दाहरू मुख्य रूपमा व्यापार, पशुपालन, र खेतीकिसानीमा निर्भर छन्। यहाँका बासिन्दाहरूको रहनसहन र संस्कार तिब्बती संस्कृतिसँग मिल्दोजुल्दो छ। लोवा समुदायका विष्ट, गुरुङ, र दलित जातिका मानिसहरूको बसोबास छ। परम्परागत रूपमा माइलो छोरा लामा र माइलो छोरी भुमा बस्ने चलन यहाँको विशेषता हो। यस बस्तीका बासिन्दाहरू बुद्ध धर्ममा आस्थावान छन्, र धार्मिक गतिविधिहरूमा लामा तथा झुमाको प्रमुख भूमिका हुन्छ।

सांस्कृतिक राजा र दरबार

लोमान्थाङको एउटा अनौठो पक्ष भनेको यहाँको सांस्कृतिक राजा प्रणाली हो। मुस्ताङका राजा विशेष कार्यक्रमहरूमा सहभागी हुन्छन्, र उनीहरूको सांस्कृतिक भूमिकाले बस्तीको परम्परागत पहिचानलाई जिवित राखेको छ। लोमान्थाङमा रहेका दरबार र गुम्बाहरूले यसको धार्मिक र ऐतिहासिक सम्पदालाई अझ बलियो बनाएका छन्। मुस्ताङका २५औँ पुस्ताका राजा जिग्मे परवल विष्टको निधनपछि पनि यहाँको राजा परम्परा सांस्कृतिक रूपमा कायम रहेको छ।

१५ औँ शताब्दीमा निर्मित लोमान्थाङ दरबार, जसलाई “माटोको सहर” भनेर चिनिन्छ, माटो र काठले बनेको छ। २०७२ सालको भूकम्पले यसलाई क्षति पुर्‍याए पनि यसको मर्मत गरियो। दरबारसँगै तीनवटा प्रमुख गुम्बा—थुप्तेन, छयोदेन, र ज्याम्पाल पनि लोमान्थाङको सांस्कृतिक सम्पदाका महत्त्वपूर्ण अंश हुन्। यी गुम्बाहरूमा धार्मिक चित्रकलाहरू (थाङ्का) र मूर्तिहरू सजिएका छन्।

पर्यटन र विदेशी पर्यटकहरूको आकर्षण

लोमान्थाङ पर्यटकहरूको लागि एक प्रमुख गन्तव्य बन्दै गएको छ। हरेक वर्ष हजारौँ पर्यटकले यो बस्ती भ्रमण गर्छन्। सन् २०२३ मा मात्रै ७० देशका ३,४८४ जना विदेशी पर्यटकले उपल्लो मुस्ताङ भ्रमण गरेका थिए। यो क्षेत्रको अनौठो संस्कृति, धार्मिक सम्पदा, र प्राकृतिक सौन्दर्यले पर्यटकलाई लोभ्याउँछ। वार्षिक रूपमा ३,००० भन्दा बढी विदेशी पर्यटक लोमान्थाङ पुग्छन्, जसले यहाँको अर्थतन्त्रलाई पनि बलियो बनाएको छ।

अन्नपूर्ण संरक्षण क्षेत्र आयोजनाअन्तर्गत रहेको लोमान्थाङ पर्यटकीय गन्तव्यको रूपमा विकास हुँदै गएको छ। यो क्षेत्र विदेशी पर्यटकका लागि निषेधित क्षेत्र घोषित गरिएको छ, जहाँ प्रवेश गर्न विशेष अनुमति र शुल्क आवश्यक पर्छ। विशेषगरी उपल्लो मुस्ताङ जाने पर्यटकलाई १० दिनको भ्रमणको लागि ५०० अमेरिकी डलर शुल्क तिर्नुपर्ने नियम छ।

पर्यटन विकासका चुनौतीहरू

लोमान्थाङ पर्यटकहरूको लागि आकर्षक गन्तव्य भए तापनि, यसको पर्यटन विकासमा विभिन्न चुनौतीहरू छन्। निषेधित क्षेत्रको रूपमा चिनिएको यो क्षेत्रमा विदेशी पर्यटकको पहुँच सीमित छ। साथै, प्रवेश शुल्क महँगो भएकाले पनि यहाँका पर्यटक आगमन दरमा असर परेको छ। बस्तीको विकासमा ध्यान पुर्‍याउन र पर्यटनको प्रवर्द्धन गर्न आवश्यक पहल हुन जरुरी छ।

लोमान्थाङ गाउँपालिकाका अध्यक्ष टसी नर्बु गुरुङका अनुसार पर्यटक आगमन बढाउन विभिन्न शुल्कमा पुनर्विचार गर्नुपर्नेछ। महँगो शुल्क र निषेधित क्षेत्रको कारणले विदेशी पर्यटकहरू यहाँ सजिलै पुग्न सक्दैनन्, जसले स्थानीयको आयआर्जनमा प्रतिकूल असर पुर्‍याएको छ। यहाँका होटल व्यवसायले पनि पर्यटक आगमनको कमीका कारण चुनौतीहरू सामना गरिरहेका छन्। लोमान्थाङमा रहेको २५ होटलमा करिब ४०० पर्यटकलाई बास दिन सक्ने क्षमता रहेको भए पनि, पर्याप्त पर्यटकहरू नआएपछि व्यवसायमा असर परेको छ।

लोमान्थाङको भविष्य: संरक्षण र प्रवर्द्धनको आवश्यकता

लोमान्थाङको सांस्कृतिक र ऐतिहासिक सम्पदालाई संरक्षण गर्न र यसको पर्यटन सम्भावनालाई बढावा दिन पहल आवश्यक छ। यस बस्तीले नेपाली पर्यटनको विविधता र संस्कृति झल्काउँछ, तर यसको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न सरकारी र निजी क्षेत्रको सहकार्य जरुरी छ। पर्यटन प्रवर्द्धनका लागि उचित नीति र रणनीतिहरू तयार पार्न आवश्यक छ।

यो ऐतिहासिक बस्तीले पर्यटकीय गन्तव्यका रूपमा विश्वभरको ध्यान खिच्न सक्ने क्षमता राख्छ। त्यसैले, लोमान्थाङको प्राचीन सम्पदा, प्राकृतिक सुन्दरता, र सांस्कृतिक धरोहरको संरक्षण गर्दै पर्यटकहरूको आकर्षण बढाउन प्रयास गर्नुपर्ने देखिन्छ।

ईप्रेस मिडिया
असोज ९, २०८१