जलेश्वर (महोत्तरी) – मिथिला क्षेत्रका महिलाहरूले विशेष रूपमा मनाउने जितिया पर्व आजबाट सुरु भएको छ। आश्विन कृष्ण पक्षको अष्टमीमा मनाइने यो पर्व सन्तानको दीर्घायु, पुत्र प्राप्ति, र पारिवारिक सुख शान्तिको कामनासहित व्रत बस्ने परम्परा रहेको छ। यस पर्वलाई विशेषगरी मिथिला क्षेत्रका हिन्दू महिलाहरूले श्रद्धापूर्वक मनाउँछन्। यो पर्वको धार्मिक, सांस्कृतिक, र तान्त्रिक महत्त्व रहेको छ, जसले पितृहरूको सम्झना गर्दै व्रतालुहरूले आफ्नो परिवारको कल्याणको कामना गर्छन्।
जितिया पर्वको सुरुवात: ‘नहा खा’ विधि
आज पहिलो दिन ‘नहा खा’ अर्थात् नुहाएर खानु विधिबाट यो पर्व सुरु हुन्छ। महिलाहरूले नदी, पोखरी, अथवा तलाउमा स्नान गरेर चिउरा, दही, पिना, अमोट लगायतका प्रसाद भगवान् जितमाहन देवता र दिवंगत पितृहरूलाई अर्पण गर्छन्। यो विधिमा चढाइएको प्रसाद परिवारका सदस्यहरूले पनि खाने गर्छन्।
व्रतको पहिलो दिन स्नान गरी, घिरौँलाको पातमा प्रसाद चढाएर महिलाहरूले व्रतको तयारी गर्छन्। व्रतालुहरूले आज विशेष भोजन गर्दै ‘माछ मरुवा’ (माछा र कोदोको रोटी) खाने चलन रहेको छ। यो पर्वमा व्रतालुहरूले आफ्ना सन्तानको सुख, शान्ति, र दीर्घायुको कामना गर्ने प्रचलन छ।
कठोर उपवासको तयारी
मङ्गलबार बिहान ४ बजेदेखि व्रतालु महिलाहरूले ओङ्गठन विधि पूरा गर्छन्। यो विधिमा महिलाहरूले केही खाना ओँठमा लगाएर व्रतको तयारी गर्छन्। प्रायः महिलाहरूले ओङ्गठनमा चिउरा, दही खाने गर्छन्। यो विधि पूरा गरेपछि दिनभर र रातभर निर्जल व्रत बस्ने प्रचलन छ।
व्रतको मुख्य दिन मङ्गलबार महिलाहरूले बिहानदेखि साँझसम्म न त खानेकुरा खाने गर्छन्, न त पानी पिउने गर्छन्। यसलाई ‘निर्जल व्रत’ भनिन्छ, जसले विकट उपवासको सङ्केत गर्दछ। यो विकट उपवासको अन्त्य बुधबार साँझ ५:१५ बजे पारण गरेर हुनेछ। पारणको क्रममा महिलाहरूले भगवान् जितमाहन देवतालाई प्रसाद चढाएर व्रत समाप्त गर्छन्।
जितिया पर्वको ऐतिहासिक र धार्मिक महत्त्व
यो पर्व मिथिला क्षेत्रका हिन्दू महिलाहरूको आस्थासँग जोडिएको छ। पौराणिक कथन अनुसार, राजा शालिवाहनले एक महिलाका सात छोरालाई दैत्यबाट बचाएपछि महिलाले उनलाई ‘जितमाहन’ नाम दिएर यो व्रतको सुरुवात गरेकी थिइन्। राजा शालिवाहनको सम्झनामा महिलाहरूले यो पर्व मनाउँदै आएका छन्।
जितिया व्रत महिलाहरूको निष्ठा, कर्तव्य, र पारिवारिक प्रेमको प्रतीक हो। यस व्रतले पारिवारिक कल्याण र सन्तानको दीर्घायुको कामनासहित महिलाहरूले धार्मिक नियम पालना गर्दै शारीरिक र मानसिक दृढताको परिक्षा लिने गर्दछ।
जितिया पर्वको धार्मिक महत्त्वका साथसाथै सांस्कृतिक महत्त्व पनि छ। यो पर्वले मिथिला क्षेत्रका महिलाहरूको धार्मिक भूमिका र सामाजिक दायित्वलाई उजागर गर्दछ। महिलाहरूले यस व्रतमा परिवारका पितृहरूको स्मरण गर्दै आफ्नो धर्म कर्तव्य निभाउँछन्।
व्रतको कठोर नियम र सामाजिक महत्त्व
जितिया व्रतलाई पवित्र व्रतका रूपमा लिइन्छ। यो व्रत बस्दा महिलाहरूले विशेष सतर्कता अपनाउँछन्। व्रत बस्ने क्रममा यदि महिलाहरूले डकार गरे, जिब्रो टोके, अथवा मुखले खकार गरे भने व्रत असफल भएको मानिन्छ। एकपटक असफल भएमा ती महिलाहरूले फेरि जीवनभर यो व्रत बस्न पाउँदैनन्। यस कारणले गर्दा जितिया व्रतलाई ‘खड जितिया’ पनि भनिन्छ, जसले महिलाहरूको अनुशासन र आत्मनियन्त्रणको महत्त्वलाई दर्शाउँछ।
सयौँ व्रतालु महिलाहरू मिथिला क्षेत्रका विभिन्न पवित्र स्थलहरूमा गएर स्नान गर्छन् र जितमाहनको कथा सुन्छन्। परम्परागत रूपमा यो कथा ज्येष्ठ महिलाहरूले सुनाउने गर्छन् भने कान्छीहरूले ध्यानपूर्वक सुन्छन्।
मिथिला क्षेत्रमा महिलाहरूको सांस्कृतिक भूमिका
जितिया पर्व मिथिला क्षेत्रका महिलाहरूको जीवनशैली र सामाजिक भूमिकाको अभिन्न अंग हो। यस पर्वले महिलाहरूको सांस्कृतिक कर्तव्य, आस्था, र परिवारप्रतिको प्रेमलाई झल्काउँछ। पितृहरूको सम्मान गर्दै आफ्नो परिवारका सदस्यहरूको दीर्घायुको कामना गर्ने महिलाहरूले पिण्ड चढाउने परम्परा पनि यस पर्वमा निर्वाह गर्छन्।
धार्मिक अनुष्ठानहरूको माध्यमबाट महिलाहरूले परिवारको कल्याण र सुरक्षाको जिम्मेवारी लिन्छन्। व्रत बस्दा अनुशासन, सहनशीलता, र आत्मनियन्त्रणको परिक्षा दिनुपर्ने भएकाले जितिया व्रतलाई पवित्र र विकट मानिन्छ।
सार्वजनिक उत्सव र सामाजिक सन्देश
जितिया पर्वले धार्मिक महत्त्वका साथसाथै सामाजिक एकता र पारिवारिक समृद्धिको सन्देश प्रवाह गर्छ। व्रतालु महिलाहरूले निष्ठापूर्वक उपवास बस्नु र धार्मिक अनुष्ठान पूरा गर्नु समाजमा धर्म र कर्तव्यको गहिरो महत्व दर्शाउँछ।
जलेश्वर क्षेत्रका महिलाहरू, विशेषगरी पवित्र स्थलहरूमा गएर स्नान गर्ने र जितमाहनको कथा सुन्ने परम्परा निरन्तरता दिइरहेका छन्। यो पर्वले सामाजिक एकता र धार्मिक परम्परालाई सजीव बनाइराख्न मद्दत पुर्याइरहेको छ।
मिथिलाञ्चलको यो पवित्र पर्वले नारीको भूमिका र समाजमा उनीहरूको जिम्मेवारीलाई उजागर गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।
ईप्रेस मिडिया
आश्विन ७, २०८१
