काठमाडौं — इन्द्रजात्रा काठमाडौंको प्रख्यात धार्मिक र सांस्कृतिक पर्व हो, जुन प्रत्येक वर्ष भाद्र महिनाको शुक्ल पक्षको द्वादशीदेखि अष्टमीसम्म आठ दिनसम्म मनाइन्छ। यस पर्वले नेवारी संस्कृति, परम्परा, र धर्मको समृद्ध इतिहासलाई झल्काउँछ। विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा बसोबास गर्ने नेवार समुदायले यस पर्वलाई हर्षोल्लासका साथ मनाउने गर्छन्। इन्द्रजात्राले हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बीहरूलाई एकै ठाँउमा ल्याएर धार्मिक सहिष्णुता र एकताको सन्देश फैलाउँछ।
इन्द्रजात्राको उत्पत्ति र ऐतिहासिक पृष्ठभूमि
इन्द्रजात्राको उत्पत्ति प्राचीन कालदेखि मानिन्छ। हिन्दू पौराणिक कथनहरूअनुसार, इन्द्रजात्रा भगवान इन्द्रको सम्मानमा मनाइन्छ, जो वर्षा, गरज र प्रकृतिका देवता मानिन्छन्। इन्द्रजात्राको आरम्भसम्बन्धी विभिन्न किंवदन्तीहरू प्रचलित छन्। प्राचीन कथनअनुसार, भगवान इन्द्रले आफ्नो आमा देवमातालाई चोर्नको लागि फूल ल्याउन पृथ्वीमा आउँदा मानवहरूले उनलाई चोरीको आरोप लगाएर बाँधिदिएको मान्यता छ। यसै घटनालाई सम्झनाका रूपमा इन्द्रजात्रा मनाउने गरिएको विश्वास गरिन्छ।
इतिहासकारहरूले भने इन्द्रजात्रालाई काठमाडौंको मल्ल राजाहरूको पालादेखि चलिआएको पर्व मान्छन्। राजा प्रताप मल्लले आफ्नो दिवंगत छोराको आत्मा शान्तिको लागि यो पर्वलाई थप भव्य रूपमा मनाउन थालेको उल्लेख छ। राजा प्रताप मल्लकै पालादेखि जीवित देवी कुमारीको रथयात्रा निकाल्न थालिएको मान्यता छ।
इन्द्रजात्राको मुख्य आकर्षण र विधिहरू
इन्द्रजात्रा पर्वको मुख्य आकर्षण काठमाडौं दरबार स्क्वायरमा देख्न सकिन्छ। यस पर्वमा जीवित देवी कुमारी, गणेश, र भैरवको रथयात्रा निकालिन्छ। कुमारी, गणेश, र भैरवको रथलाई भिन्न–भिन्न ठाउँमा लैजाने परम्परा छ। यो रथयात्रा काठमाडौंको मुख्य बजार र गल्लीहरू हुँदै निकालिन्छ र यसमा हजारौँ मानिसहरूको भीड लाग्छ। कुमारीलाई देवीको प्रतीक मानिन्छ र उनलाई देख्न हजारौँ भक्तजनहरू जम्मा हुन्छन्।
यस पर्वको अर्को प्रमुख आकर्षण यः सिँ (इन्द्रको स्तम्भ) को उभ्याउने परम्परा हो। यो स्तम्भ इन्द्रजात्राको पहिलो दिन उभ्याइन्छ र यसलाई इन्द्रको प्रतीक मानिन्छ। यो स्तम्भ ढुङ्गेधाराबाट ल्याइन्छ र यसलाई धार्मिक विधिपूर्वक पूजा गरी बस्तीको मध्यभागमा उभ्याइन्छ। यो परम्परा नेवार समुदायको प्रमुख धार्मिक क्रियाकलापको रूपमा लिइन्छ।
इन्द्रजात्रामा देवी कुमारीको मात्र नभई भैरव र इन्द्रको पनि पूजा गरिन्छ। यस पर्वमा इन्द्रको प्रतिमा बनाएर उनको विशेष पूजा गरिन्छ। भक्तजनहरूले इन्द्रको कृपा प्राप्त गर्न र राम्रो वर्षा, राम्रो फसल, र समृद्धिको कामना गर्दै इन्द्रको पूजा गर्छन्।
यस पर्वको अर्को आकर्षण ‘पुलुकिसि’ अर्थात् ‘एरावत हात्तीको नाच’ हो। यो परम्परागत नाचमा हात्तीको रूप धारण गरिएको हुन्छ र यसलाई इन्द्रको सवारी मानिन्छ। पुलुकिसिको नाच काठमाडौंका विभिन्न गल्लीहरूमा नचाएर हर्षोल्लासपूर्वक मनाइन्छ।
इन्द्रजात्राको सांस्कृतिक महत्त्व
इन्द्रजात्रा नेवार समुदायको मात्र नभई सम्पूर्ण नेपाली समाजको साझा सांस्कृतिक पर्व हो। यस पर्वले धार्मिक सहिष्णुता, सहअस्तित्व, र एकताको सन्देश दिन्छ। हिन्दू र बौद्ध धर्मावलम्बी दुवैले समान उत्साहका साथ इन्द्रजात्रा मनाउँछन्। यस पर्वले काठमाडौं उपत्यकामा बसोबास गर्ने सबै जातजाति र समुदायलाई एकसाथ ल्याउने महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।
यस पर्वको अर्को सांस्कृतिक महत्त्व भनेको नेवारी परम्परागत संगीत, नृत्य, र कला हो। विभिन्न प्रकारका परम्परागत बाजाहरू, नाचहरू, र नेवारी मौलिक पोशाकले इन्द्रजात्रालाई झन् आकर्षक बनाउँछन्। यो पर्वले नेवारी संस्कृति, परम्परा, र धार्मिक क्रियाकलापको संरक्षण र प्रवर्धनमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
इन्द्रजात्रा र पर्यटन
इन्द्रजात्रा काठमाडौं उपत्यकाका लागि मात्र नभई नेपालका लागि पनि महत्वपूर्ण पर्यटन पर्व हो। यो पर्वमा हजारौँ स्वदेशी तथा विदेशी पर्यटकहरू सहभागी हुन काठमाडौं आइपुग्छन्। विशेषगरी, काठमाडौं दरबार स्क्वायरमा हुने रथयात्रा, नाचगान, र पूजाआजामा पर्यटकहरू आकर्षित हुन्छन्। इन्द्रजात्राले काठमाडौंलाई एक प्रमुख सांस्कृतिक पर्यटन गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न मद्दत गरेको छ।
इन्द्रजात्राको समयमा काठमाडौंका होटलहरू, रेस्टुराँहरू, र अन्य पर्यटन व्यवसायहरूमा चहलपहल बढ्छ। यो पर्वले पर्यटन व्यवसायमा उल्लेख्य आर्थिक योगदान पुर्याउँछ। नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि इन्द्रजात्रालाई विशेष पर्वको रूपमा प्रवर्धन गर्दै आएको छ।
इन्द्रजात्राका चुनौतीहरू
यस पर्वमा अत्यधिक भीडभाड, सुरक्षा चुनौती, र व्यवस्थापनको समस्या देखिन सक्छ। हरेक वर्ष हजारौँ मानिसहरू सहभागी हुने भएकाले सुरक्षा व्यवस्था चुस्त बनाउनुपर्ने आवश्यकता हुन्छ। साथै, रथयात्राका क्रममा दुर्घटनाको जोखिम पनि रहन्छ। गत वर्षहरूमा रथयात्राका क्रममा दुर्घटना र अव्यवस्थाका घटना घटेका कारण यो वर्ष सुरक्षा र व्यवस्थापनमा विशेष ध्यान दिइएको छ।
साँघुरा गल्लीहरू, भीड, र साँस्कृतिक सम्पदाहरूको संरक्षणको आवश्यकता पनि इन्द्रजात्रामा देखिएका चुनौतीहरूमध्ये एक हो। स्थानीय निकाय र सुरक्षा निकायहरूले इन्द्रजात्रालाई व्यवस्थित रूपमा सम्पन्न गराउन विशेष पहल गरिरहेका छन्।
भविष्यमा इन्द्रजात्रा
इन्द्रजात्राको महत्त्व हरेक वर्ष बढ्दै गएको छ। काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक र धार्मिक पहिचानको एउटा अभिन्न अङ्गका रूपमा इन्द्रजात्रालाई संरक्षण गर्न आवश्यक छ। सरकारले यस पर्वलाई अझ व्यवस्थित र आकर्षक बनाउनका लागि विशेष पहल गर्नुपर्ने देखिन्छ।
नेवार समुदायका युवाहरूले पनि परम्परागत संस्कार र परम्पराको प्रवर्धनमा सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्ने देखिन्छ। इन्द्रजात्राको महत्त्व केवल धार्मिक कर्ममा सीमित नराखी यसलाई राष्ट्रिय र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रवर्धन गर्न सकिन्छ।
अन्ततः, इन्द्रजात्राले हामीलाई हाम्रो परम्परा, संस्कृति, र पहिचानको सम्मान गर्न सिकाउँछ। यो पर्वले धार्मिक सहिष्णुता, आपसी सद्भाव, र सामाजिक एकताको सन्देश दिन्छ। इन्द्रजात्राको संरक्षण, प्रवर्धन, र व्यवस्थापनमा सरकारले मात्र नभई सबैको समान भूमिका हुनुपर्छ। यसरी, इन्द्रजात्रालाई हाम्रो सांस्कृतिक धरोहरको रूपमा निरन्तरता दिँदै भविष्यमा पनि भव्य रूपमा मनाउने गरौं।
इन्द्रजात्रा पर्वले काठमाडौं उपत्यकाको सांस्कृतिक वैभवलाई उजागर गर्दै नेपाललाई सांस्कृतिक पर्यटनको आकर्षक गन्तव्यका रूपमा स्थापित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्न सक्छ। यसलाई सही तरिकाले मनाउँदै जाने हो भने इन्द्रजात्रा नेपालको सांस्कृतिक पहिचानको गौरवका रूपमा सदैव रहिरहनेछ।
