काठमाडौं, साउन १५ । नेपाली समाजमा आजको दिन विशेष उत्साहका साथ खिर खाएर मनाइन्छ। साउन १५ गतेको दिन, नेपाली परम्परामा खिर खाने महत्वपूर्ण दिन मानिन्छ। वर्षा ऋतुमा असार १५ गते दही च्युरा र साउन १५ मा खिर खाने प्राचीन परम्परा रहिआएको छ।
साउने झरीको समयमा तातो खिरले स्वास्थ्यलाई राम्रो गर्ने मान्यता रहेको छ। दूधमा मरमसलालगायतका चीजहरू हालेर बनाइने खिरले स्वास्थ्यमा सकारात्मक प्रभाव पर्ने विश्वास गरिन्छ। संस्कृत भाषामा पायस भनिने खिरलाई सात्विक आहारमा उत्तम मानिन्छ। पितृ एवं देव कार्यमा पनि खिरलाई महत्वपूर्ण वस्तुको रूपमा वैदिक शास्त्रमा वर्णन गरिएको छ, धर्मशास्त्रविद् एवं नेपाल पञ्चाङ्ग निर्णायक समितिका सदस्य प्रा. डा. देवमणि भट्टराई बताउँछन्।
साउनमा गाउँघरमा खेतीपातीको काम सकिन्छ र हरियाली बढ्ने भएकाले घाँस प्रशस्त पाइन्छ। यसैले गर्दा गाईभैंसीले पनि धेरै दूध दिन्छन्। दूध धेरै भएपछि इष्टमित्र र चेलीबेटीलाई घरमा बोलाएर खिर खाने चलन चलेको हो।
साउन भगवान् शिवको महिना हो। शिवलाई दूध र दूधबाट बनेका परिकार मनपर्ने भएकाले खिरलगायत मिठाइ विधिपूर्वक चढाइन्छ। यसै कारणले साउनको मध्यमा खिर खाने प्रचलन चलेको हुनसक्छ। तर यसको कुनै शास्त्रीय प्रमाण भने छैन।
ऋषिमुनिको पालादेखि श्राद्धलगायत पितृ कार्यमा निमन्त्रित ब्राह्मणलाई पायस अर्थात् खिर खुवाउने गरिन्थ्यो। अहिले पनि वैदिक सनातन धर्मावलम्बीहरूले श्राद्धका दिन गाईको दूधमा पायस अर्थात् खिर बनाउँछन्।
चामल, सावधानी, सेवइ, मकै, गाजरलगायतको खिर बनाउने चलन छ। सावधानीलाई फलफूलकै वर्गमा राखिन्छ। हरियो मकै धेरै पाइने भएकाले मकैको खिर पनि बनाएर खाने प्रचलन छ। खिर खाँदा देवतालाई चढाएर खानुपर्छ भन्ने धार्मिक विश्वास छ।
नेपाली बृहत् शब्दकोशले खिरलाई “दूधमा पकाइएको भात, दूधमा चामल, चिनी, मसला आदि हाली पकाइएको स्वादिष्ट खाद्य पदार्थ, पायस, तस्मै” भनी परिभाषित गरेको छ।
नेपाली समाजमा असार १५ गते दही च्यूरा, साउन १५ गते खिर, भदौ १५ गते पोलेको मकै, पुस १५ गते घिउ खट्टे, माघ १५ गते मालपुवा लगायत परिकार बनाएर इष्टमित्र एवं छोरी चेलीलाई बोलाएर खुवाउने र आफू पनि खाने चलन छ।
दूधबाट बनेको खिरले मानव शरीरमा रोग प्रतिरोधी क्षमता विकास गर्ने राष्ट्रिय दुग्ध विकास बोर्डले जनाएको छ। बोर्डको २०७७ फागुन १५ गते बसेको बैठकले साउन १५ लाई खिर खाने दिन अर्थात् खिर दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो।
नेपालको खाद्य नियमावली अनुसार मानक प्रशोधित दूधमा हुने तीन प्रतिशत चिल्लो, चार दशमलव सात प्रतिशत ल्याक्टोज र तीन दशमलव पाँच प्रतिशत प्रोटिनको गणना गर्दा प्रति एक सय ग्राम प्रशोधित दूधबाट ६० प्रतिशत क्यालोरी शक्ति प्राप्त हुने उल्लेख छ।
यसरी, नेपाली समाजमा साउन १५ को दिन खिर खाएर मनाउने प्राचीन परम्पराले स्वास्थ्य, संस्कृति र सामाजिक सम्बन्धहरूलाई एकसाथ समेट्ने कार्य गर्दै आएको छ।
