काठमाडौं – हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि तुलसीको पूजा र सम्मान अत्यन्त महत्वपूर्ण छ। तुलसीलाई भगवान् श्री विष्णुको स्वरुप मानिन्छ र यसलाई प्राचीनकालदेखि नै औषधीय गुणका लागि उच्च मान्यता दिइएको छ। यो जडीबुटी हिमाल, पहाड, तराई सबै क्षेत्रमा पाइन्छ। तुलसीको पात, फूल, बिउ, जरा सबै भागमा विभिन्न औषधीय गुण पाइन्छन्, जसले मानव स्वास्थ्यमा महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ।
तुलसीको धार्मिक महत्व
तुलसीलाई हिन्दू धर्ममा पवित्रता, धार्मिकता र शुद्धताको प्रतीक मानिन्छ। हिन्दूहरूले तुलसीको मोठ बनाएर त्यसमा दीप प्रज्वलन गरी पूजा गर्छन्। धार्मिक विश्वास अनुसार, तुलसीको घरमा राख्दा सुख, समृद्धि र शान्ति प्राप्त हुन्छ। विष्णु भगवानको प्रिय वस्तु भएकाले तुलसीको पूजा गर्दा भगवान विष्णुको कृपा प्राप्त हुने जनविश्वास रहेको छ। हिन्दू धर्मशास्त्रमा उल्लेख भएअनुसार, मृत्युको मुखमा पुगेका व्यक्तिहरूको मुखमा तुलसी राखिदिएमा उनीहरूलाई बैकुण्ठ धाम प्राप्त हुने जनविश्वास पनि रहेको छ। मृत्युपश्चात् पुनः देह निर्माणको प्रतीकस्वरूप पिण्ड, श्राद्ध आदि कार्यमा तुलसीको मञ्जरी राख्ने प्रचलन छ।
तुलसीको औषधीय गुणहरू
तुलसी एक महाऔषधि हो, जसको प्रयोग प्राचीनकालदेखि नै गरिंदै आएको छ। यसको विभिन्न औषधीय गुणहरूले विभिन्न प्रकारका रोगहरूको उपचार गर्न सहयोग पुर्याउँछ। यहाँ तुलसीका विभिन्न औषधीय गुणहरूको चर्चा गरिएको छ:
- भोग जगाउन: तुलसीको पात चपाउँदा पाचन शक्ति बढ्छ र भोग जगाउँछ।
- झाडाबात रोक्न: तुलसीको पातलाई उमालेर तयार गरिएको तुलसीको काँढा पिउँदा झाडाबात रोक्न मद्दत पुर्याउँछ।
- शक्ति बढाउन: तुलसीको नियमित सेवनले शारीरिक शक्ति बढाउँछ।
- ज्वरो कम गर्न: तुलसीको काँढा पिउँदा ज्वरो घट्छ।
- औलो ज्वरो कम गर्न: औलो ज्वरोका उपचारमा तुलसीको पातको रस उपयोगी हुन्छ।
- कब्जियत निको पार्न: तुलसीको पातको रस पिउँदा कब्जियत निको हुन्छ।
- पिसाब पोलेमा: तुलसीको पातको रस पिउँदा पिसाब पोलेको समस्यामा राहत मिल्छ।
- मुख गनायमा: तुलसीको पात चपाउँदा मुखको दुर्गन्ध हट्छ।
- दाँत दुखेमा: तुलसीको पातको रसले दाँतको दुखाइ कम हुन्छ।
- पेट फूलेमा: तुलसीको पात चपाउँदा पेट फुल्ने समस्या कम हुन्छ।
- रूघा लागेमा: तुलसीको पात चपाउँदा रूघा निको हुन्छ।
- पिनास भएमा: तुलसीको पातको रस पिउँदा पिनासको समस्या कम हुन्छ।
- दम बढेमा: तुलसीको पात चपाउँदा दमको समस्या कम हुन्छ।
- मोटोपन: तुलसीको पात चपाउँदा मोटोपन कम हुन्छ।
- रतन्धो: तुलसीको पातको रसले रतन्धो निको हुन्छ।
- दुबी: तुलसीको पातको रसले दुबीको समस्या कम हुन्छ।
- चाया: तुलसीको पातको रसले चायाको समस्या कम हुन्छ।
- कुष्ठरोग: तुलसीको पातको रसले कुष्ठरोगको उपचारमा मद्दत पुर्याउँछ।
- वायु: तुलसीको पातको रसले वायुसम्बन्धी समस्यामा राहत मिल्छ।
- मुटु: तुलसीको पातको रसले मुटुको स्वास्थ्यमा सुधार हुन्छ।
- प्रसव पीडा: तुलसीको पातको रसले प्रसव पीडामा राहत मिल्छ।
- यौनरोग: तुलसीको पातको रसले यौनरोगको उपचारमा मद्दत पुर्याउँछ।
- धनुरोग: तुलसीको पातको रसले धनुरोगको उपचारमा मद्दत पुर्याउँछ।
- दाद: तुलसीको पातको रसले दादको समस्या कम हुन्छ।
- चर्मरोग: तुलसीको पातको रसले चर्मरोगको उपचारमा मद्दत पुर्याउँछ।
- घाँटी दुखेमा: तुलसीको पातको रसले घाँटी दुखेको समस्या कम हुन्छ।
- अतिसार: तुलसीको पातको रसले अतिसारको समस्या कम हुन्छ।
- बिच्छीले टोकेमा: तुलसीको पातको रसले बिच्छीले टोकेको समस्यामा राहत मिल्छ।
- सर्पले टोकेमा: तुलसीको पातको रसले सर्पले टोकेको समस्यामा राहत मिल्छ।
तुलसीका तीन प्रमुख प्रजातिहरू
- वन तुलसी: यो जङ्गली प्रजातिको तुलसी हो। यो २ मिटर सम्म अग्लो हुन्छ र यसको स्वाद मरिच जस्तै पिरो हुन्छ।
- कृष्ण तुलसी (श्यामा तुलसी): यसको पात र स्तेम बैगुनी रङ्को हुन्छ र यसको स्वाद पनि मरिच जस्तै पिरो हुन्छ। यो करिब ३०६० सेमी सम्म अग्लो हुन्छ।
- रामा तुलसी: यसको पात उज्यालो हरियो रङको हुन्छ र यसको स्वाद गुलियो हुन्छ।
तुलसीका पातका फाइदाहरू
- तुलसीको पातमा एन्टीअक्सिडेन्ट गुण हुन्छ, जसले प्यानक्रियाटिक बीटा सेल्सको कामकाजमा सुधार गर्छ।
- इन्सुलिन सेन्सिटिभिटी बढाएर ब्लड सुगर कम गर्दै मधुमेह नियन्त्रण गर्छ।
- तुलसीले रक्तचाप र कोलेस्ट्रोल स्तरलाई कम गरेर मुटुलाई स्वस्थ राख्छ।
- दिनदिनै तुलसीको पात चपाउने मानिसलाई मुटुरोग लाग्दैन।
- तुलसीले तनाव जन्माउने हर्मोन कार्टिसोललाई कम गराउँछ र तनाव हुन दिँदैन।
- तुलसीले रगतमा युरिक एसिडको स्तर घटाएर मिर्गौलालाई स्वस्थ राख्छ।
- चुरोट खाने कुलत पनि तुलसीको पात चपाउँदा हट्छ।
- तुलसीमा हुने थाइमोलले छालासम्बन्धी समस्या ठीक पार्छ।
- यसले रगत सफा गरेर अनुहारमा कान्ति ल्याउँछ।
- तुलसीमा हुने पेनकिलर गुणले माइग्रेनका कारण हुने टाउको दुखाइलाई कम गर्छ।
- दिनदिनै तुलसीका चारपाँचवटा हरिया पात चपाउँदा माइग्रेन भाग्छ।
- तुलसीले प्रतिरक्षा प्रणालीलाई मजबुद बनाउँछ।
- खोकी, बाथ दोष कम गर्न उपयोगी मानिन्छ।
- तुलसी पानी दैनिक पिउनाले दिमागको कार्यक्षमतामा वृद्धि हुन्छ।
- पखाला लाग्दा तुलसी पानी पिउने हो भने राहत मिल्छ।
- पाचनशक्ति तन्दुरुस्त राख्नुका साथै भोक जगाउन मद्दतगार हुन्छ।
तुलसी सेवन गर्ने तरिका
तुलसीको पातलाई राम्ररी पखालेर खान सकिन्छ वा पानीमा ३-४ वटा पातहरू राखेर राम्ररी उमालेर तुलसी चियाको रूपमा खान सकिन्छ। तुलसीको बिउलाई पानीमा भिजाएर खाएमा त्यसबाट प्रशस्त फाइदा लिन सकिन्छ। करिब २ चियाचाम्चा तुलसीको बिउलाई १ कप पानीमा करिब १५ मिनेटसम्म भिजाएर खाएमा उचित मानिन्छ।
यसरी, तुलसी एक धार्मिक, औषधीय र सांस्कृतिक दृष्टिले महत्वपूर्ण जडीबुटी हो। यसका अनगिन्ती फाइदाहरूले मानव जीवनलाई स्वस्थ, सुखी र समृद्ध बनाउन महत्वपूर्ण योगदान पुर्याउँछ। हिन्दू धर्मावलम्बीहरूका लागि तुलसीको महत्त्व सदियोंदेखि रहिआएको छ र आगामी दिनहरूमा पनि यसको महत्त्व उत्तिकै रहनेछ।
