काठमाडौँ, असोज २, २०८१ (सेप्टेम्बर १८, २०२४) — आजदेखि विधिवत् रूपमा सोह्र श्राद्ध अर्थात् पितृपक्ष सुरु भएको छ। हिन्दू परम्परामा विशेष स्थान राख्ने यस पर्वमा दिवङ्गत पितृहरूको तर्पण, सिदादान, र पिण्डदान गरिन्छ। आश्विन कृष्ण प्रतिपदादेखि आश्विन शुक्ल प्रतिपदासम्म चल्ने यस पर्वलाई पितृप्रतिको श्रद्धा व्यक्त गर्ने अवसरका रूपमा लिइन्छ।
सोह्र श्राद्धको महत्त्व र धार्मिक पक्ष
सोह्र श्राद्धलाई हिन्दू शास्त्रमा पितृ तृप्तिका लागि महत्वपूर्ण मानिन्छ। दिवङ्गत पितृहरूको आत्मा शान्तिका लागि तर्पण, पिण्डदान, र सिदादान गरिन्छ। पञ्चाङ्ग निर्णायक विकास समितिका सदस्य प्राडा देवमणि भट्टराईका अनुसार, पितृपक्षमा पिण्डदान अपराह्नकालमा गर्नुपर्ने शास्त्रीय नियम छ। श्राद्ध नगर्दा अक्षम्य दोष लाग्ने शास्त्रीय मान्यता रहेको छ।
वैदिक सनातन हिन्दू धर्ममा कुनै पनि चाडपर्व, यज्ञ, याग, वा अन्य ठूला कार्य गर्नु अघि पितृको सम्झना गरिन्छ। यसैले, सोह्र श्राद्धलाई हरेक वर्ष अनिवार्य रूपमा गरिन्छ।
सोह्र श्राद्ध गर्ने विधि र प्रक्रिया
सोह्र श्राद्धको क्रममा दिवङ्गत पितृहरूको तिथि अनुसार श्राद्ध गरिन्छ। सिदादान, तर्पण, र पिण्डदान विधिपूर्वक गरिन्छ। शास्त्रअनुसार जाताशौच, मृताशौच, वा पत्नी रजस्वला अवस्थामा बाहेक अन्य अवस्थामा सोह्र श्राद्ध गरिन्छ।
सोह्र श्राद्ध रोकिएको अवस्थामा के गर्ने?
कुनै कारणवश सोह्र श्राद्ध गर्न नसकिएमा, यसका लागि शास्त्रमा विकल्पहरू पनि दिइएका छन्। धर्मशास्त्रविद् प्राडा रामचन्द्र गौतमका अनुसार, यदि समयमा श्राद्ध गर्न सम्भव नभएमा आश्विन कृष्ण औँसीदेखि आश्विन शुक्ल पञ्चमीसम्म गर्न सकिने व्यवस्था छ। यदि त्यति पनि सम्भव नभएमा कार्तिक कृष्ण औँसी अर्थात् लक्ष्मीपूजाका दिन र त्यसपछि वृश्चिक सङ्क्रान्तिसम्म पनि जुराएर श्राद्ध गर्न सकिने बताइएको छ।
समसामयिक सन्दर्भमा सोह्र श्राद्धको महत्त्व
आजको परिवर्तित समय र समाजमा पनि सोह्र श्राद्धको परम्परागत महत्त्व जस्ताको तस्तै छ। यो पर्व न केवल धार्मिक विधिका रूपमा, तर पितृप्रतिको सम्मान र तिनीहरूप्रति कर्तव्यबोधको प्रतीकका रूपमा पनि लिइन्छ। पितृ पक्षमा दिवङ्गत पितृहरूले तृप्तिका लागि आफ्नो सन्तानबाट आशा राख्ने धार्मिक विश्वास रहेको छ।
पितृ पक्षको समाप्ति र बडादसैँको सुरुआत
सोह्र श्राद्धको समाप्तिसँगै दुर्गा पक्ष अर्थात् बडादसैँको सुरुआत हुन्छ। बडादसैँ मनाउनुअघि पितृ तृप्तिका लागि सोह्र श्राद्ध गरिन्छ। वैदिक सनातनी परम्परा अनुसार, ठूला चाडपर्व वा यज्ञयाग आदि गर्नुअघि पितृप्रतिको श्रद्धा र भक्तिका साथ यो अनुष्ठान गरिन्छ।
सोह्र श्राद्ध र समाजमा पितृको महत्त्व
पितृलाई सम्मान गर्ने र उनीहरूप्रतिको कर्तव्य निर्वाह गर्ने क्रममा सोह्र श्राद्धले सन्तानलाई पितृप्रतिको दायित्वबोध गराउँछ। यसले न केवल धार्मिक दृष्टिकोणले, तर पारिवारिक एकता र पितृस्मरणको संस्कारलाई पनि जीवन्त राख्न मद्दत गर्दछ।
निष्कर्ष
सोह्र श्राद्ध केवल एक धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभएर समाजमा पितृप्रतिको सम्मान, कर्तव्य र पितृऋणबाट मुक्तिको मार्ग पनि हो। यस पर्वले पुरानो परम्पराको संरक्षण गर्दै आधुनिक समयको धार्मिक आस्थालाई जीवित राख्छ। वैदिक शास्त्रहरूले उल्लेख गरेका यी विधिहरूले पितृको तृप्ति र परिवारको समृद्धिको मार्ग प्रशस्त गर्छन्।
ईप्रेस मिडिया, २०८१ असोज २ गते
