काठमाडौँ, चैत्र १३, २०८१
ईप्रेस संवाददाता
नेपालमा सुशासन स्थापना गर्न जोड दिइए पनि यसलाई प्रभावित गर्ने मूल तत्वहरूमा खासै ध्यान दिइएको छैन । शासनको प्रमुख आधार मानवीय व्यवहार हो, जसले सुशासन प्रवर्द्धनमा महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । यो शासन संयन्त्रमा संलग्न मानव संसाधनको मन र हातमा निर्भर रहन्छ । शासन र सुशासनबीचको सूक्ष्म रेखालाई ‘शासन-राम्रो’ (governance-good) भन्न सकिन्छ ।
सरकार, शासन, ‘शासन-राम्रो’ र सुशासनबीच अन्योन्याश्रित सम्बन्ध छ । सरकार र नागरिकबीचको सुमधुर सम्बन्धले जनताको सकारात्मक सोचाइमा सन्तुष्टि झल्काउँछ । नागरिकको सुख सुनिश्चित गर्न सरकारले क्षेत्रगत कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्छ, जुन व्यवहारगत दृष्टिकोणबाट कार्यान्वयन हुँदा प्रभावकारी नतिजा देखिन्छ ।
विकेन्द्रीकरणका आधारस्तम्भ
शासनले प्रक्रिया, संरचना र नीति कार्यान्वयनमा केन्द्रित हुन्छ । यो शक्ति प्रयोग गरी जनता र राष्ट्रको समग्र विकास गर्ने संयन्त्र, नियम, मान्यता र अभ्यासको व्यापक ढाँचा हो । विकेन्द्रीकरणका चार आधारस्तम्भ — प्रत्यायोजन, विकेन्द्रीकरण, हस्तान्तरण र विनिवेश (D4) — संघीय लोकतन्त्रमा केन्द्रदेखि स्थानीय तहसम्म स्थापित संस्थाहरूमार्फत लागू हुन्छन् । यी रणनीतिको मुख्य उद्देश्य राज्यका लक्ष्यहरू प्रभावकारी रूपमा हासिल गर्नु, नीति र निर्णयहरू कार्यान्वयन गर्नु हो ।
शासन केवल केन्द्र, सात प्रदेश, ७५३ नगरपालिका र गाउँपालिकामा सरकारी निकायको संरचना र नीति कार्यान्वयनमा सीमित छैन । यसमा निजी क्षेत्र, नागरिक समाज र गैरसरकारी संस्थाहरूको व्यापक संलग्नता पनि समेटिन्छ । राज्य र जनताको प्रतिनिधिको रूपमा सरकारले शासन अभ्यासमा मुख्य भूमिका खेल्छ र सुशासन स्थापनामा यसको कार्य प्राथमिकतामा पर्छ ।
‘शासन-राम्रो’ मानवीय व्यवहारको एक विशिष्ट मनोवैज्ञानिक पक्ष हो, जुन शासन र सुशासनबीचको सेतु हो । यसको मूल तत्व शासन प्रणालीका संस्था र निकायमा कार्यरत व्यक्तिको आचरणमा निहित छ । जब यो आचरण जनमुखी हुन्छ, सार्वजनिक सेवा प्रवाहले पूर्ण क्षमता देखाउँछ र प्रभावकारी नतिजा दिन्छ ।
शासन र सुशासनबीचको भ्रम
‘शासन-राम्रो’ र सुशासन एउटै लाग्न सक्छ । धेरै विद्वानले यी दुईको अर्थ समान ठान्छन् । फलस्वरूप, संगठन र संस्थामा कार्यरत व्यक्तिहरू राष्ट्रप्रति समर्पित छन् भन्ने मान्यताले ‘शासन-राम्रो’ को महत्त्व ओझेलमा परेको छ । तर, यो मान्यता वास्तविकतासँग मेल खाँदैन । मानव मनोविज्ञानमा आधारित यो पक्षले सकारात्मक र प्रेरित व्यवहारले नीति कार्यान्वयनलाई प्रभावकारी बनाउँछ । शासनमा सुधार आएपछि यसको सकारात्मक प्रभावले सुशासनको आधार तयार गर्छ ।
जबसम्म शासनले आफ्नो प्रभावकारिता स्पष्ट रूपमा देखाउँदैन, जनतालाई सुशासन स्थापित भएको विश्वास दिलाउन ठूलो चुनौती रहन्छ । शासनलाई प्रभावकारी बनाउन सार्वजनिक सेवा संस्था र त्यहाँ कार्यरत कर्मचारीमाथि विशेष ध्यान दिनुपर्छ, किनकि यिनीहरू सरकारी नीति कार्यान्वयनमा निर्णायक हुन्छन् ।
सेवा प्रवाहमा अवरोध
‘भोलि आउनुस्’ सिन्ड्रोमले आवश्यक सेवा प्रवाहमा ठूलो बाधा पुर्याउँछ र सेवाग्राहीको सम्मानमा आघात गर्छ । लामो दूरीबाट सेवा लिन पुगेका नागरिकलाई कुनै कारणबिना भोलि आउन भनिँदा सरकार र प्रणालीप्रति अविश्वास र नकारात्मक धारणा बन्छ । पछिल्लो समय ‘घरमा कलम राखेर कार्यालय आउने’ प्रवृत्ति पनि देखिएको छ, जसले कर्मचारीको निर्णय लिन नचाहने र जिम्मेवारी अरूमाथि थोपर्ने बानी झल्काउँछ । मन्त्रालयस्तरमा टुङ्गिनुपर्ने विषयहरू मन्त्रिपरिषद्मा पठाइनुको कारण यही हुन सक्छ ।
सार्वजनिक सेवकको शिष्टता
सार्वजनिक सेवकको शिष्टताले जनता र सरकारबीचको सम्बन्ध सुदृढ गरी लोकतन्त्र बलियो बनाउँछ । उनीहरू शासक होइन, जनताका सेवक हुन्, किनकि उनीहरूको तलब करदाताको पैसाबाट आउँछ । चाकरी र जी-हजुरीको परम्परागत शैलीले लोकतान्त्रिक शासनमा कुनै नतिजा दिँदैन । आजको शासन प्रणालीले जनता र सरकारबीच गहिरो सम्बन्ध र समावेशी विकासमा जोड दिन्छ । संघीय वा स्थानीय तहमा, कागजी चार्टभन्दा वास्तविक नतिजामा केन्द्रित जनमुखी विकास प्राथमिकता बन्नुपर्छ ।
मानवीय व्यवहारले सकारात्मक सामाजिक मूल्य र बलियो कार्यसंस्कृति स्थापित गर्न अवरोध खडा गर्छ । शासन प्रभावकारी बनाउन मानवीय पक्ष सम्बोधन गर्नुपर्छ । सार्वजनिक सेवकले आफ्नो सीप र ज्ञान प्रयोग गरी शासनलाई सुशासनमा रूपान्तरण गर्न प्रेरित हुनुपर्छ । शासन संयन्त्रमा कार्यरत व्यक्तिको व्यवहार, मनोवृत्ति र मनोवैज्ञानिक सकारात्मकता सम्बोधन भएमा सुशासनका मूल तत्वहरूको कार्यसम्पादनमा सुधार आउँछ ।
